Zasady postępowania oraz środki przymusu, jakie mogą być stosowane przez administracyjne organy egzekucyjne w celu doprowadzenia do wykonania przez zobowiązanych ich obowiązków, uregulowane zostały w ustawie z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 110, poz. 968 ze zm.).

 

Organ egzekucyjny

Organem egzekucyjnym obowiązków o charakterze pieniężnym jest przede wszystkim naczelnik urzędu skarbowego, a także - w ograniczonym zakresie – inne organy, np. dyrektor oddziału ZUS, organ jednostki samorządu terytorialnego, w zakresie należności dla których ustalania, określania i pobierania właściwe są te organy.

 

Przedmiot egzekucji administracyjnej

Egzekucji administracyjnej podlegają m.in. następujące obowiązki o charakterze pieniężnym:

• podatki, opłaty i inne niepodatkowe należności budżetowe,
• grzywny i kary pieniężne wymierzane przez organy administracji publicznej,
• należności pieniężne, pozostające w zakresie właściwości organów administracji publicznej.

Dochodzenie tych obowiązków w trybie egzekucji administracyjnej jest możliwe, jeżeli wynikają one z decyzji, postanowień lub orzeczeń właściwych organów, bądź w przypadku organów administracji publicznej - bezpośrednio z przepisów prawa.

 

Niezależnie od powyższego art. 3a powołanej ustawy pozwala na dochodzenie niektórych należności, np. zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych, bez konieczności wydawania decyzji, jeżeli wynikają one odpowiednio:

• z zeznania lub z deklaracji złożonej przez podatnika lub płatnika,
• ze zgłoszenia celnego złożonego przez zobowiązanego,
• z deklaracji rozliczeniowej złożonej przez płatnika składek na ubezpieczenie społeczne.

W takiej sytuacji niezbędne jest aby:

• odpowiednio - w deklaracji, zeznaniu, zgłoszeniu celnym lub deklaracji rozliczeniowej zamieszczone zostało pouczenie, że stanowią one podstawę do wystawienia tytułu wykonawczego,
• uprzednio doręczone było upomnienie.

Środki egzekucyjne stosowane w egzekucji administracyjnej

Organy egzekucyjne stosują środki egzekucyjne przewidziane w ustawie, wśród których ważniejsze to:

• egzekucja z pieniędzy,
• egzekucja z wynagrodzenia za pracę,
• egzekucja ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego,
• egzekucja z rachunków bankowych,
• egzekucja z wierzytelności pieniężnych i innych praw majątkowych,
• egzekucja z ruchomości,
• egzekucja z nieruchomości.

Ograniczenie, wyłączenia w postępowaniu egzekucyjnym

W celu zapewnienia zobowiązanemu i członkom jego rodziny minimum egzystencji, w art. 8-10 powołanej ustawy, określone zostały składniki majątkowe niepodlegające egzekucji administracyjnej.

Należą do nich m.in.:

• niezbędne przedmioty urządzenia domowego, pościel, bielizna i ubranie niezbędne dla zobowiązanego i będących na jego utrzymaniu członków rodziny (za przedmioty niezbędne nie uważa się m.in. mebli stylowych i stylizowanych, telewizorów do odbioru programu w kolorze, chyba że zobowiązany wykaże, że od roku produkcji telewizora upłynęło więcej niż 5 lat, odbiorników stereofonicznych i radioodbiorników, magnetofonów i magnetowidów, komputerów i urządzeń peryferyjnych, chyba że są one niezbędne zobowiązanemu do pracy zarobkowej wykonywanej przez niego osobiście, futer ze skór szlachetnych, dzieł sztuki), a także ubranie niezbędne do pełnienia służby lub wykonywania zawodu,
• narzędzia i inne przedmioty niezbędne do pracy zarobkowej wykonywanej osobiście przez zobowiązanego, z wyłączeniem środka transportu, oraz surowce niezbędne do tej pracy na okres 7 dni,
• dokumenty osobiste, po jednej obrączce zobowiązanego i jego współmałżonka, wykonanej z metali szlachetnych, ordery i odznaczenia oraz przedmioty niezbędne zobowiązanemu i członkom jego rodziny do nauki lub wykonywania praktyk religijnych,
• wynagrodzenie ze stosunku pracy - zgodnie z zasadami określonymi w przepisach kodeksu pracy,
• świadczenia pieniężne przewidziane w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym - zgodnie z zasadami określonymi w tych przepisach,
• świadczenia alimentacyjne oraz zasiłki i dodatki rodzinne, pielęgnacyjne, porodowe i dla sierot zupełnych.

W art. 8 a ustawy wyłączono ponadto spod egzekucji szereg składników majątkowych należących do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne.

 

Wszczęcie postępowania

Zgodnie z art. 26 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji organ egzekucyjny wszczyna egzekucję administracyjną na wniosek wierzyciela i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego. W przypadku zobowiązań podatkowych wierzycielem pozostaje organ podatkowy. Gdy egzekucja prowadzona jest na wniosek obcego wierzyciela, organ egzekucyjny nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, obowiązany jest natomiast do sprawdzenia dopuszczalności egzekucji administracyjnej.

 

Środki zaskarżenia

 W toku postępowania egzekucyjnego zobowiązanemu przysługują następujące środki zaskarżenia:

• zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej,
• skargi na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego lub egzekutora oraz na przewlekłość postępowania egzekucyjnego,
• zażalenia na wydane w toku egzekucji postanowienia.

Zgłoszone przez zobowiązanego zarzuty organ egzekucyjny rozpatruje po uzyskaniu stanowiska wierzyciela. Jeżeli wierzyciel nie zajmie stanowiska w formie postanowienia w terminie 14 dni od dnia powiadomienia go o wniesionych zarzutach, organ egzekucyjny wydaje postanowienie o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego do czasu wydania ostatecznego postanowienia. Organ egzekucyjny, po otrzymaniu ostatecznego stanowiska wierzyciela, wydaje postanowienie w sprawie zgłoszonych zarzutów, z tym że jeżeli wierzyciel uznał zarzuty za uzasadnione - o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

 

Skargi przysługujące zobowiązanemu na czynności egzekucyjne organu egzekucyjnego i egzekutora oraz na przewlekłość postępowania egzekucyjnego wnosi się za pośrednictwem organu egzekucyjnego w terminie 14 dni od dnia dokonania zakwestionowanej czynności egzekucyjnej. Rozstrzyga je organ nadzoru w formie postanowienia.  

 

W toku postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny wydaje postanowienia. Jeżeli na postanowienie przysługuje zażalenie, zażalenie to wnosi się do organu odwoławczego za pośrednictwem organu egzekucyjnego w terminie 7 dni od dnia doręczenia lub ogłoszenia postanowienia.

 

Z zasady wniesienie zarzutu, skargi czy też zażalenia nie wstrzymuje postępowania egzekucyjnego, jednakże w uzasadnionych wypadkach organ egzekucyjny lub (w przypadku skargi i zażalenia) organ wyższego stopnia może wstrzymać prowadzone postępowanie.

 

Postępowanie zabezpieczające należności pieniężne

Organ egzekucyjny dokonuje zabezpieczenia należności pieniężnej, jeżeli brak zabezpieczenia mógłby utrudnić lub udaremnić egzekucję.

 

Organ egzekucyjny dokonuje zabezpieczenia należności pieniężnej w formach przewidzianych w ustawie, wśród których ważniejsze to:

• zajęcie pieniędzy, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunków bankowych, innych wierzytelności i praw majątkowych lub ruchomości,
• obciążenie nieruchomości zobowiązanego hipoteką przymusową, w tym przez złożenie dokumentów do zbioru dokumentów w przypadku nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej.

Zawieszenie i umorzenie postępowania egzekucyjnego

W dziale II w rozdziale 4 ustawy określone są sytuacje, w jakich postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu, a w jakich jest ono umarzane.

W sprawie zawieszenia i umorzenia postępowania egzekucyjnego, organ egzekucyjny wydaje postanowienia, na które służy zażalenie.

 

Wzajemna pomoc w dochodzeniu należności pieniężnych

Z dniem przystąpienia RP do Unii Europejskiej polscy wierzyciele uzyskają  możliwość korzystania z pomocy państw Wspólnoty Europejskiej w dochodzeniu na terytorium tej Wspólnoty określonych należności pieniężnych (w szczególności VAT, akcyzy, podatku dochodowego).

Analogiczne uprawnienie przysługiwać będzie również innym państwom członkowskim Unii Europejskiej. Wzajemna pomoc w dochodzeniu należności pieniężnych dotyczyć będzie również doręczania pism i dokumentów oraz udzielania informacji.